Estonya–Türkiye ilişkileri: tanınmadan ortaklığa
Estonya ile Türkiye arasındaki ilişkiler, coğrafi uzaklığa rağmen yüz yılı aşan bir geçmişe sahiptir. Bu yazıda iki ülkenin diplomatik bağlarının nasıl kurulduğunu, temsilciliklerin hangi aşamalardan geçtiğini ve ilişkileri bugün de taşıyan anlaşmaları bağımsız bir gözle özetliyoruz.
Tanınma ve yeniden kurulan diplomatik bağlar
Türkiye, Estonya Cumhuriyeti’ni 23 Ocak 1924 tarihinde tanıdı. Aynı yıl iki ülke arasında bir dostluk anlaşması imzalandı; 1929 ile 1938 arasında bunu altı anlaşma daha izledi. Türkiye, Estonya’nın Sovyet işgalini hiçbir zaman tanımadı. Bu tutum, Estonya’nın bağımsızlığını yeniden kazanmasının ardından ilişkilerin hızla canlanmasını kolaylaştırdı: diplomatik ilişkiler 23 Ekim 1991’de yenilendi.
Büyükelçilikler ve fahri konsolosluklar
Türkiye, 1992’de Estonya’ya Vilnius’ta ikamet eden ilk büyükelçisini atadı, Ekim 2001’de ise Tallinn’de büyükelçilik açtı. Aralık 2001’de Türkiye’nin Estonya Büyükelçisi Ömer Altuğ, güven mektubunu Cumhurbaşkanı Arnold Rüütel’e sundu.
Estonya cephesinde ise Haziran 1996’da Tallinn’de ikamet eden Sven Jürgenson, Estonya’nın Türkiye’deki ilk büyükelçisi oldu. Onu Ocak 1999’da Madrid’de ikamet eden Andres Tomasberg izledi. Estonya Büyükelçiliği Ankara’da Şubat 2001’de maslahatgüzarlar Heikki Koort ve Linda Kolk başkanlığında açıldı; Ankara’da ikamet eden ilk Estonya büyükelçisi Mart Volmer ise Temmuz 2004’te göreve başladı.
Estonya’nın Türkiye’de üç fahri konsolosluğu kuruldu: Ağustos 2001’de İstanbul’da (Tuncay Özilhan), Ekim 2002’de Antalya’da (Ethem Okudur) ve Ağustos 2003’te İzmir’de (Eşref Baltalı). Haziran 2003’te ise Estonya parlamentosu Riigikogu bünyesinde Türkiye–Estonya parlamento grubu oluşturuldu.
Üst düzey ziyaretler
İlişkilerin canlılığı karşılıklı ziyaretlerde de görülür. Cumhurbaşkanı Lennart Meri Aralık 1993’te Türkiye’ye devlet ziyareti gerçekleştirdi. Dışişleri Bakanı Jüri Luik Haziran 1994’te İstanbul’daki NATO ve NACC dışişleri bakanları toplantısına, Başbakan Mart Laar ile Dışişleri Bakanı Toomas Hendrik Ilves ise Kasım 1999’da İstanbul’daki AGİT zirvesine katıldı. Türk tarafından Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel Haziran 1997’de Estonya’ya devlet ziyareti yaptı; Ismail Cem, Ahmet Necdet Sezer, Sabahattin Çakmakoğlu ve Abdullah Gül de Estonya’yı ziyaret eden isimler arasında yer aldı.
İlişkilerin hukuki zemini
Kaynak metne göre iki ülke arasında on dört anlaşma yürürlükteydi, dördü ise hazırlık aşamasındaydı. Başlıcaları şunlardır:
- Dostluk ve İşbirliği Anlaşması;
- Ticaret ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması ile Uluslararası Yol Taşımacılığı Anlaşması;
- Turizm alanında işbirliği anlaşması;
- Yatırımların karşılıklı teşviki ve korunması anlaşması;
- Savunma Anlaşması ve Hava Taşımacılığı Anlaşması;
- Çifte vergilendirmenin önlenmesine ilişkin anlaşma.
Hazırlık aşamasındaki anlaşmalar sağlık, konsolosluk işleri, askeri eğitim ve deniz taşımacılığı alanlarını kapsıyordu.
Genel tablo
İki ülkenin ilişkileri istikrarlı biçimde gelişen, siyasi, savunma, ekonomik ve kültürel boyutları olan bir ortaklık olarak tanımlanır. Benzer jeostratejik kaygılar, uluslararası konulardaki yakın pozisyonlar ve NATO çatısı altındaki işbirliği bu yakınlaşmayı besler. Türkiye, Estonya’nın NATO üyeliğini en üst düzeyde destekleyen ülkelerden biri olmuştur.